PCOS Tanısı Nasıl Konur? Ölçütler, Muayene ve Testler
PCOS tanısı tek bir testle konmaz. Adet düzensizliği ya da yumurtlamama, androjen fazlalığı (tüylenme, akne ya da kan testinde yükseklik) ve ultrasonda polikistik görünüm ya da yüksek AMH ölçütlerinden en az ikisi varsa, benzer tablo yapan başka nedenler dışlandıktan sonra tanı konur. Ergenlerde ultrason ve AMH kullanılmaz.
PCOS tanısı nasıl konur sorusunun cevabı, tek bir kan testi ya da tek bir ultrason görüntüsü değildir. Hekim üç ölçüte bakar: adet düzensizliği ya da yumurtlamama, androjen fazlalığı ve ultrasonda polikistik görünüm ya da kanda yüksek AMH. Bunlardan en az ikisi varsa ve benzer tablo yapan başka nedenler dışlandıysa tanı konur.
Bu yazıda bu ölçütleri, muayenede neye bakıldığını ve ergenlerde tanının neden farklı konduğunu anlatıyoruz. Hangi kan testlerinin istendiğini ise PCOS tahlilleri yazısında ayrıca ele aldık.
PCOS tanısı nasıl konur: üç ölçüt
2003 yılında Rotterdam'da yapılan uzlaşı toplantısında belirlenen ölçütler, 2023 uluslararası kılavuzunda güncellenerek kullanılmaya devam ediyor. Kılavuza göre tanı için aşağıdaki üç ölçütten en az ikisinin bulunması gerekir.
| Ölçüt | Neye bakılır? |
|---|---|
| Adet düzensizliği ya da yumurtlamama | Adetlerin 35 günden seyrek, 21 günden sık gelmesi, yılda sekizden az adet ya da hiç adet görmeme |
| Androjen fazlalığı | Tüylenme, akne, saç dökülmesi gibi belirtiler ya da kanda testosteron gibi androjenlerin yüksekliği |
| Yumurtalık görünümü | Ultrasonda polikistik görünüm ya da kanda AMH yüksekliği |
Üç ölçütten ikisi yeterli olduğu için PCOS'lu kadınların tablosu birbirinden farklı olabilir. Biri düzenli adet görür ama tüylenmesi ve polikistik görünümü vardır. Bir başkası adet görmez ve kan testinde androjen yüksekliği vardır.
Adet düzensizliği nasıl değerlendirilir?
Hekim adetlerin ne sıklıkla geldiğini, kaç gün sürdüğünü ve son bir yıldaki düzenini sorar. Bir adet takvimi ya da telefon uygulamasındaki kayıtlar bu görüşmeyi kolaylaştırır. Düzenli adet gören bazı kadınlarda da yumurtlama olmayabilir. Bu durumda hormon testleriyle yumurtlama değerlendirilebilir.
Adet düzensizliğiyle ilgili ayrıntılı bilgiye PCOS ve adet düzensizliği sayfasından ulaşabilirsiniz.
Androjen fazlalığı nasıl anlaşılır?
Muayenede yüz, göğüs, karın ve sırttaki kıllanma değerlendirilir. Bunun için bölgelere puan verilen bir ölçek kullanılır. Akne ve erkek tipi saç dökülmesi de androjen fazlalığının belirtileri arasındadır.
Belirti yoksa ya da belirsizse kanda serbest ya da toplam testosteron ölçülür. Lazer, ağda ya da kremle kıllanma giderildiyse muayenede bunu söylemek hekime yardımcı olur. Tüylenmeyle ilgili ayrıntılar PCOS ve tüylenme sayfasında.
Ultrason ve AMH ne zaman gerekir?
Adet düzensizliği ve androjen fazlalığı birlikte varsa tanı için ultrasona ihtiyaç olmayabilir. Yalnızca bir ölçüt varsa hekim ultrason ya da AMH testi isteyebilir. 2023 kılavuzu, yetişkinlerde AMH'nin ultrason yerine kullanılabileceğini belirtiyor.
Ultrasonda polikistik görünüm tek başına PCOS demek değildir. Birçok sağlıklı kadında da bu görünüm saptanabilir. Bu yüzden yalnızca ultrason sonucuna bakarak tanı konmaz.
Hangi durumlar dışlanmalı?
PCOS'a benzer belirtiler veren başka hastalıklar vardır. Tanıdan önce bunların dışlanması gerekir.
- Tiroit hastalıkları (TSH ile bakılır)
- Prolaktin yüksekliği
- Konjenital adrenal hiperplazi (böbreküstü bezinin doğuştan gelen bir hormon bozukluğu)
- Androjen salgılayan nadir tümörler (belirtiler çok hızlı başlıyorsa)
- Gebelik ve erken menopoz gibi adetleri etkileyen diğer durumlar
Bu testlerin bir kısmı basit kan tahlilleridir ve çoğu zaman ilk başvuruda istenir. Sonuçlar normal çıkarsa ve ölçütlerden ikisi karşılanıyorsa tanı konabilir. Belirtiler aniden ve çok hızlı ilerliyorsa, örneğin birkaç ay içinde ses kalınlaşması ya da belirgin kas artışı varsa, hekim daha ayrıntılı inceleme isteyebilir.
Muayeneye giderken son altı ayın adet tarihlerini, kullandığınız ilaçları ve ailenizde PCOS, diyabet ya da tiroit hastalığı olup olmadığını not etmek görüşmeyi kolaylaştırır. Doğum kontrol hapı kullanıyorsanız bunu da belirtin, çünkü hap hem adetleri hem de androjen testlerini etkiler.
Ergenlerde tanı neden farklı?
İlk adetten sonraki yıllarda adet düzensizliği sık ve çoğu zaman normaldir. Ergenlikte yumurtalıklar da doğal olarak çok sayıda küçük folikül içerebilir. Bu yüzden ilk adetten sonraki sekiz yıl içinde ultrason ve AMH tanıda kullanılmaz.
Ergenlerde tanı için adet düzensizliği ve androjen fazlalığının birlikte bulunması aranır. Tablo net değilse "risk altında" denir ve izlem sürdürülür. Ayrıntılar ergenlikte PCOS sayfasında.
Tanı konduktan sonra ne olur?
Tanı sonrası hekim kilo, bel çevresi, kan basıncı, kan şekeri ve kan yağlarını değerlendirir. Ruh hali ve uyku da sorulmalıdır. Bu değerlendirmeler uzun vadeli izlemin temelini oluşturur.
PCOS üreme çağındaki kadınlarda sıktır, kullanılan ölçüte göre yaklaşık her 8-10 kadından birini etkiler. Hangi uzmana başvurulacağını PCOS'ta hangi doktora gidilir? yazısında, sendromun genel tablosunu PCOS nedir? sayfasında anlattık.
Kaynaklar
- Teede HJ ve ark. 2023 Uluslararası Kanıta Dayalı PCOS Kılavuzu önerileri. J Clin Endocrinol Metab 2023 — güncel tanı ölçütleri, AMH, ergenlikte tanı
- Rotterdam ESHRE/ASRM uzlaşı grubu. PCOS tanı ölçütleri. Fertil Steril 2004 — Rotterdam ölçütleri
- Peña AS ve ark. Ergenlerde PCOS için uluslararası öneriler. BMC Med 2025 — ergenlikte tanı
- Bozdag G ve ark. PCOS sıklığı, sistematik derleme. Hum Reprod 2016 — PCOS sıklığı
