PCOS ve tüylenme: hirsutizm
PCOS'ta tüylenme, yani hirsutizm, erkek tipi hormonların kıl köklerini uyarmasıyla yüz, çene, göğüs ve karında kalın, koyu kıl çıkmasıdır. Beslenmenin etkisi dolaylı ve sınırlıdır: fazla kilo ve insülin direnci azaldığında serbest testosteron düşebilir. Belirgin tüylenmede tedavi seçenekleri dermatoloji ve endokrinoloji hekiminin kararıdır.
Son güncelleme:
PCOS'ta bu neden olur?
Kıl kökleri androjenlere (erkek tipi hormonlara) duyarlıdır. PCOS'ta yumurtalıklar daha fazla androjen üretir. İnsülin direnci de karaciğerde SHBG adlı taşıyıcı proteini azaltarak kanda serbest dolaşan testosteronu artırır.
Bu hormonlar ince ve açık renkli tüyleri kalın ve koyu kıla dönüştürebilir. En sık çene, üst dudak, göğüs arası, karın ve sırtta görülür. Tüylenmenin derecesi kişiden kişiye ve aileden aileye değişir. Aynı testosteron düzeyinde bir kadında belirgin tüylenme olurken diğerinde olmayabilir.
Kıl kökünün döngüsü uzundur. Bu yüzden hormon düzeyi değişse bile kılda fark görülmesi altı ay ya da daha uzun sürebilir. Testosteron ve diğer değerlerin nasıl ölçüldüğü PCOS tahlilleri yazısında anlatılır.
Tüylenmenin derecesi hekim tarafından vücudun belirli bölgelerine bakılarak puanlanır. Bu puanlama, tedavinin etkisini zaman içinde izlemeyi sağlar. Ailede ve etnik kökende tüylenmenin ne kadar yaygın olduğu da değerlendirmede dikkate alınır.
Tüylenme ani başladıysa, hızla artıyorsa ya da ses kalınlaşması gibi başka değişiklikler eşlik ediyorsa farklı bir hormon sorunu düşünülebilir. Bu durumda beklemeden hekime başvurulur.
Beslenme ne kadar etkiler?
Tüylenmede beslenmenin yeri dürüstçe sınırlıdır. Yöntemler ve kanıt düzeyi şöyle özetlenebilir:
| Yöntem | Kanıt ne diyor |
|---|---|
| Fazla kilo varsa kilo kaybı | Yaşam tarzı çalışmalarında androjen düzeylerinde iyileşme bildirildi; tüylenmeye etkisi yavaş ve sınırlı. |
| İnsülin direncini azaltan beslenme | Serbest testosteronu dolaylı yoldan düşürebilir; tüylenmeyi tek başına gidermez. |
| Anti-androjen ilaçlar | Meta-analizde tüylenmede azalma bildirildi; gebelikte kullanılmaz, karar hekime ait. |
| Doğum kontrol hapı | Kılavuzda tüylenme için seçenekler arasında; karar hekime ait. |
| Lazer ve diğer kozmetik yöntemler | Kılı doğrudan azaltır; yöntem seçimi dermatoloji hekimiyle yapılır. |
| Nane çayı, bitkisel karışımlar | Güvenilir kanıt yeterli değil. |
Kılavuz, tüylenme belirgin ve kişiyi rahatsız ediyorsa ilaç ve kozmetik yöntemlerin hekimle birlikte değerlendirilmesini önerir. İlaçların etkisi de birkaç ay içinde görülür ve kullanım süresi hekim tarafından belirlenir. Beslenme bu tedavilerin yanında destek olarak sürer.
Ağda, cımbız ve tıraş gibi yöntemler kılın daha kalın çıkmasına yol açmaz. Bu yöntemler tedavi sürerken de güvenle kullanılabilir.
Günlük hayatta neler yapılabilir?
- Beklentiyi gerçekçi tutun: beslenme tüylenmeyi doğrudan gidermez, hormon ortamını destekler.
- Fazla kilo varsa ılımlı bir kilo kaybını hedefleyin; küçük bir kayıp bile androjen düzeyini etkileyebilir.
- Her öğünde protein ve sebze bulundurun, beyaz un ve şekeri seyrekleştirin.
- Şekerli içecek yerine su, ayran ya da şekersiz çay tercih edin.
- Haftalık hareketi artırın; tempolu yürüyüş ve kas çalışması insülin duyarlılığını destekler.
- Bitkisel ürün ya da takviye denemeden önce hekiminize danışın.
Sabır ve takip
Kıldaki değişimi izlemek için birkaç ayda bir aynı ışıkta fotoğraf çekmek işe yarayabilir. Değişim yavaş olduğu için günlük gözlem yanıltıcıdır. Tüylenmenin yarattığı sıkıntı gerçek bir sorundur ve hekimle konuşmaktan çekinilmemelidir.
İnsülin direncinin tüylenmedeki payı PCOS ve insülin direnci sayfasında anlatılır. Tüylenme ve aknenin hangi hekim tarafından değerlendirildiği PCOS'ta hangi doktora gidilir? yazısında yer alır. Görünümle ilgili belirtilerin moral üzerindeki etkisi de önemlidir; bu konu PCOS, kaygı ve depresyon sayfasında ele alınır.
Kaynaklar
- Diamanti-Kandarakis E, Dunaif A. İnsülin direnci ve PCOS. Endocr Rev 2012 — İnsülin direnci, SHBG ve serbest testosteron ilişkisi
- Lim SS ve ark. PCOS'ta yaşam tarzı değişikliği. Cochrane Database Syst Rev 2019 — Yaşam tarzı değişikliğinin androjen düzeylerine etkisi
- Alesi S ve ark. PCOS'ta anti-androjen ilaçlar, meta-analiz. EClinicalMedicine 2023 — PCOS'ta anti-androjen ilaçların tüylenmeye etkisi
- Teede HJ ve ark. 2023 Uluslararası Kanıta Dayalı PCOS Kılavuzu önerileri. J Clin Endocrinol Metab 2023 — Tüylenmenin değerlendirilmesi ve tedavi seçenekleri
