HOMA-IR

Nasıl hesaplanır?

HOMA-IR, sabah aç karnına alınan kanda ölçülen iki değerden hesaplanır: açlık kan şekeri (glukoz) ve açlık insülini. Formülde bu iki değer çarpılır ve sabit bir sayıya bölünür. Kan şekeri mg/dL birimiyle verildiğinde bu sayı 405, mmol/L birimiyle verildiğinde 22,5'tir.

Örneğin açlık şekeri 90 mg/dL ve açlık insülini 10 µU/mL olan birinde sonuç 90 × 10 / 405, yani yaklaşık 2,2 olur. Çoğu laboratuvar bu hesabı raporda kendisi yapar. Hesap yalnız açlık değerleriyle anlamlıdır; tok karnına alınan kanda HOMA-IR hesaplanmaz.

Kan, en az sekiz saatlik açlıktan sonra sabah alınır. Önceki akşam çok geç ya da ağır yemek, yoğun egzersiz, geçirilen bir hastalık ve uykusuzluk sonucu etkileyebilir. Su içmek açlığı bozmaz.

Ne anlama gelir?

Değer yükseldikçe vücudun kan şekerini olağan tutmak için daha fazla insülin salgıladığı düşünülür. Bu, hücrelerin insüline yanıtının azaldığını, yani insülin direncini gösterir.

PCOS'lu kadınların çoğunda insülin direnci vardır ve kilosu normal olanlarda da görülebilir. Yüksek insülin yumurtalıkta androjen (erkek tipi hormon) üretimini artırabilir. Bu yüzden HOMA-IR, PCOS'ta sık istenen tahlillerden biridir.

HOMA-IR yalnız açlık durumunu yansıtır. Yemekten sonra kan şekerinin nasıl yükseldiğini göstermez; bunun için şeker yükleme testi kullanılır.

Sınırları nelerdir?

HOMA-IR için herkesin kabul ettiği tek bir eşik yoktur. Laboratuvarlar ve çalışmalar yaşa, kiloya ve topluma göre farklı sınırlar kullanır. Bu nedenle raporda "yüksek" yazması tek başına tanı anlamına gelmez. Kilosu normal PCOS'lu kadınlarda da yüksek çıkabildiği için sonuç kiloya bakılarak tahmin edilmez.

İnsülin ölçümü laboratuvarlar arasında farklılık gösterir; aynı kişinin iki ayrı laboratuvardaki sonucu değişebilir. Tek bir ölçüm de günden güne olan dalgalanmayı yansıtabilir. 2023 PCOS kılavuzu, insülin direncinin klinik uygulamada rutin olarak ölçülmesini önermez. Takip yapılacaksa aynı laboratuvarda ve benzer koşullarda tekrarlamak karşılaştırmayı kolaylaştırır.

HOMA-IR'ın olağan çıkması da PCOS'ta metabolik risk olmadığını göstermez. Hekim açlık şekeri, HbA1c, şeker yükleme testi ve kan yağlarıyla birlikte genel tabloyu değerlendirir.

HOMA-IR'ı neler etkiler?

• Kilo, özellikle bel çevresinde yağlanma
• Hareketsizlik ve kas kütlesinin az olması
• Kısa uyku ve uyku apnesi
• Kortizon içeren ilaçlar gibi bazı tedaviler
• Ergenlik ve gebelik: bu dönemlerde insülin direnci doğal olarak artar

İki ölçüm arasındaki farkı yorumlarken bu koşulların değişip değişmediğine de bakılır.

Beslenmede pratik karşılığı

Yüksek bir HOMA-IR, sofrayı ve hareket düzenini gözden geçirmek için bir uyarı olarak görülebilir. Amaç sayıyı kovalamak yerine insülin duyarlılığını destekleyen alışkanlıkları kurmaktır. Çok düşük kalorili diyetler sayıyı kısa sürede düşürse de sürdürülmesi zordur ve kas kaybına yol açabilir.

• Her öğüne protein koymak: yumurta, peynir, yoğurt, tavuk, balık, kuru baklagil.
• Beyaz ekmek ve pirinç pilavı yerine tam buğday ekmeği ve bulgur pilavını seçmek.
• Meyveyi suyu yerine bütün olarak yemek.
• Yemekten sonra kısa bir yürüyüş yapmak, haftada iki gün kas çalışması eklemek.
• Fazla kilo varsa başlangıç kilosunun %5–10'u kadar ılımlı bir kayıp hedeflemek.

Bu değişikliklerin tahlile yansıması çoğu zaman birkaç ay alır; kontrol tahlilinin zamanını hekim belirler. Sonucun nasıl okunacağı PCOS'ta HOMA-IR yüksekse yazısında, insülin direncinin PCOS'taki yeri PCOS ve insülin direnci sayfasında anlatılır.